Balata Pası Nasıl Temizlenir?

Balata Pası Nedir?

Balata, fren sisteminde diske ya da kampanaya sürtünerek aracı yavaşlatan sürtünme malzemesidir. Bu malzemenin kendisi paslanmaz; ancak arkasındaki çelik sırt plakası, balatanın sıkıştırdığı dökme demir disk ve kampana nemle temas ettiğinde kısa sürede paslanır. Günlük dilde "balata pası" denince çoğunlukla diskin yüzeyini kaplayan turuncu kahverengi tabaka, balatanın sırt plakasında kabaran pas ve kaliper bağlantı noktalarında biriken korozyon kastedilir.

Bir sabah aracınızı çalıştırdığınızda jantın arasından görünen diskin turuncuya döndüğünü fark etmiş olabilirsiniz. Bu görüntü çoğu zaman tehlikeli değildir; disk gece boyunca havadaki nemle tepkimeye girmiş ve ince bir yüzey pası oluşmuştur. İlk birkaç frende balata bu tabakayı siler ve disk yeniden parlak gri rengine döner. Sorun, pasın aylarca beklemesi, diskte oyuklar açması ya da balatanın sırt plakasından içeri ilerlemesiyle başlar.

DNC Endüstriyel Kimya olarak servis atölyelerinden, filo işletmelerinden ve fren parçası üreten tesislerden aldığımız soruların bir kısmı da bu konuyla ilgili. Aşağıda pasın nereden geldiğini, hangisinin kendiliğinden geçeceğini, hangisinin temizlik ya da parça değişimi gerektirdiğini ve temizlikte hangi kimyasalın nereye uygulanacağını sırasıyla anlatıyoruz.

Fren Diski ve Balata Neden Paslanır?

Binek araçların büyük kısmında fren diskleri gri dökme demirden üretilir. Bu malzeme ısıyı iyi dağıtır, aşınmaya dayanıklıdır ve ucuzdur, ancak üzerinde boya ya da kaplama olmadığı için sürtünme yüzeyi tamamen çıplaktır. Çıplak demir; su, oksijen ve tuzla bir araya geldiğinde demir oksit yani pas oluşur. Diskin paslanmasını hızlandıran başlıca durumlar şunlardır:

• Uzun süre park: Birkaç hafta hareket etmeyen araçta disk yüzeyi hiç silinmediği için pas tabakası kalınlaşır. Balatanın diske değdiği bölgede ise iz şeklinde bir pas bandı oluşur.
• Yağmur, yıkama ve nem: Yağmurdan sonra ya da araç yıkandıktan sonra disk birkaç saat içinde turuncuya döner. Buna yüzey pası ya da anlık pas denir.
• Kış tuzu: Yollara atılan tuz, diskte ve kaliper bağlantılarında korozyonu birkaç kat hızlandırır. Tuzlu suyun kurumadan beklemesi sırt plakalarında kabarmaya yol açar.
• Deniz havası: Kıyı şehirlerinde havadaki tuz, açıkta park eden araçların fren parçalarını iç bölgelere göre daha hızlı paslandırır.
• Az kullanılan arka frenler: Frenleme kuvvetinin büyük kısmı ön tekerleklere bindiği için arka diskler daha az silinir ve pası daha uzun süre üzerinde taşır.
• Bozuk sızdırmazlık: Kaliper pimlerindeki lastik körükler yırtıldığında içeri su girer, pimler paslanır ve balata serbest hareket edemez hâle gelir.

Balatanın sırt plakası da çeliktir. Üretimde fosfatlanır ya da boyanır, fakat kenarları ve bağlantı yuvaları zamanla açılır. Plakanın üzerinde biriken pas, sürtünme malzemesini plakadan ayırmaya başlayabilir. Bu durum ileri aşamada balatanın çatlamasına ya da parça kopmasına kadar gider.

Yüzey Pası ile Derin Korozyon Arasındaki Fark

Her pas aynı müdahaleyi gerektirmez. Diskteki ince turuncu tabaka birkaç frende kaybolurken, aylarca bekleyen bir araçta oluşan kabuklu pas ve oyuklar ancak torna ya da değişimle giderilir. Hangi durumla karşı karşıya olduğunuzu aşağıdaki tablo ile ayırt edebilirsiniz:

Kısacası diskin rengi değil, yüzeyin düzgünlüğü belirleyicidir. Tırnağınızı diskin üzerinde gezdirdiğinizde basamak, çukur ya da derin çizgi hissediyorsanız yalnızca temizlik yetmez.

Balata Pası Nasıl Temizlenir? Adım Adım Uygulama

İnce yüzey pası için sökme gerekmez; araç hareket ettiğinde balata pası kendisi temizler. Kalın pas, park izi ya da balatada sıkışma varsa tekerleği söküp aşağıdaki sırayla çalışmak gerekir. Fren sistemi aracın en temel güvenlik donanımı olduğu için bu işi bilgi ve ekipman sahibi değilseniz bir servise yaptırmanızı öneriyoruz.

1. Aracı güvenli şekilde kaldırın. Düz zeminde, el freni çekili ve takozlu olarak kriko ile kaldırın, mutlaka sehpaya alın. Yalnızca krikoya güvenerek tekerleğin altında çalışmayın.
2. Tekerleği sökün ve göz kontrolü yapın. Diskin iki yüzüne, balataların kalınlığına, kaliper körüklerine ve fren hortumuna bakın. Disk kenarında belirgin bir basamak varsa ölçüm yapın.
3. Balataları çıkarın. Kaliperi sökerken fren hortumunu gergin bırakmayın; kaliperi bir telle asın. Balataların hangi tarafa ait olduğunu not edin.
4. Gevşek pası mekanik olarak alın. Kaliper yuvasındaki, balata kızaklarındaki ve diskin dış kenarındaki kabuk pası tel fırça ile temizleyin. Diskin sürtünme yüzeyini zımpara ya da tel fırçayla derin çizmeyin.
5. Balata temizleyici uygulayın. Diski, kaliper yuvasını ve kızakları fren disk balata temizleyici ile bol miktarda yıkar gibi püskürtün. Hızlı uçucu solvent fren tozunu, yağı ve gevşemiş pası beraberinde sürükler, yüzeyde kalıntı bırakmadan buharlaşır.
6. Göbek yüzeyini temizleyin. Diski söktüyseniz tekerlek göbeğinin diske oturduğu yüzeydeki pası tamamen alın. Bu yüzeyde kalan birkaç milimetrelik pas bile diski eğik oturtur ve frende titremeye neden olur.
7. Kaliper pimlerini bakımdan geçirin. Pimleri çıkarın, eski gresi ve pası temizleyin, kauçuk körüklere uyumlu fren pimi gresiyle ince bir film halinde yağlayın.
8. Balata kızaklarına ince gres sürün. Sırt plakasının kızakla temas eden kulaklarına ve arka yüzeyine yüksek sıcaklığa dayanıklı fren gresi uygulayın. Gresin sürtünme yüzeyine ve diske değmemesine dikkat edin.
9. Toplayın ve pedalı pompalayın. Parçaları takıp tekerleği üretici değerinde sıkın. Kalkıştan önce pedala birkaç kez basarak pistonları balataya yaslayın.
10. Kontrollü alıştırma yapın. Trafiğin olmadığı bir yolda orta hızdan yavaş yavaşa birkaç hafif fren yapın. Yeni balata taktıysanız ilk birkaç yüz kilometre sert frenden kaçının.

Temizlik sırasında çıkan fren tozunu basınçlı hava ile üflemeyin; toz havaya karışır ve solunur. Tozu balata temizleyici ile ıslatarak bir kaba akıtmak, toz maskesi ve nitril eldiven kullanmak daha güvenlidir.

Balata Pasında Hangi Kimyasal Nereye Kullanılır?

Fren sisteminde aynı kimyasalı her yüzeye uygulamak, çözdüğünüzden büyük bir sorun yaratabilir. Pas çözen yağlı bir sprey kaliper civatasını kurtarır, ama balataya bulaşırsa fren tutmaz hâle gelir. Kimyasal seçimini yüzeye göre yapmak gerekir:

Sökülen kaliper braketleri ve kampana gibi parçalarda kalın pas varsa parçayı pas sökücü çözeltisine daldırmak tel fırçadan daha temiz sonuç verir. Asidik pas sökücüyle temizlenen çelik parça bol suyla durulanmalı, ardından pasivasyon ya da koruyucu uygulanmalıdır. Aksi hâlde birkaç saat içinde yeniden yüzey pası oluşur. Disk ve balatanın sürtünme yüzeylerinde ise sulu pas sökücü yerine iz bırakmayan balata temizleyici tercih edilmelidir.

Balata Pası Temizlerken Sık Yapılan Hatalar

Atölyelerde en çok karşılaştığımız hataların ortak noktası, pası çözmek için yanlış ürünü yanlış yüzeye uygulamaktır. Bunlardan kaçınmak hem balatanın ömrünü uzatır hem de fren mesafesini korur:

• Diske yağlayıcı pas spreyi, motor yağı ya da gres sıkmak. Yağı emen balata kalıcı olarak kayar ve değiştirilmesi gerekir.
• Balatayı bulaşık deterjanı, benzin ya da mazotla yıkamak. Bu sıvılar sürtünme malzemesine işler, kurusa bile yağlı kalıntı bırakır.
• Diskin sürtünme yüzeyini taşlama diskiyle temizlemek. Yüzeyde dalgalanma oluşur ve titreme başlar.
• Göbek yüzeyindeki pası atlamak. Disk yeni bile olsa eğik oturur, pedalda nabız gibi bir titreşim hissedilir.
• Klorlu fren temizleyicileri kaynak, taşlama ya da açık alev yakınında kullanmak. Klorlu solvent buharı yüksek ısıda parçalanarak zehirli gazlar oluşturabilir.
• Sıcak diske soğuk temizleyici püskürtmek. Ani sıcaklık farkı diskte gerilim yaratır, solvent de anında buharlaşıp temizlik yapmaz.
• Temizlikten sonra sert frenle test sürüşüne çıkmak. Balata ve disk yeniden alışmadan sert fren, yüzeylerde parlama ve sertleşmeye yol açar.

Kampanalı Frenlerde Pas Temizliği

Arka tekerleklerde kampanalı fren bulunan araçlarda pas kapalı bir hacmin içinde birikir ve dışarıdan görünmez. Kampana söküldüğünde içinde kahverengi bir toz tabakası, pabuçların yüzeyinde ise parlamış ve paslı bölgeler görülür. Kampananın iç sürtünme yüzeyi balata temizleyici ile yıkanır, dış yüzeyindeki pas tel fırçayla alınır. Pabuç yayları, ayar mekanizması ve el freni teli pastan dolayı sıkışmışsa bu parçalar ayrı ayrı temizlenir ve sürtünme yüzeyine değmeyen noktalardan inceltilmiş gresle yağlanır. Kampananın iç çapı üretici sınırını aştıysa ya da içeride derin çizik varsa kampana değiştirilmelidir.

El Freni Pastan Dolayı Tutuyorsa

Uzun süre el freni çekili bekleyen araçlarda pabuçlar ya da balatalar pasla kampanaya veya diske yapışabilir. Araç hareket ettiğinde tekerlek döner gibi görünür ama bir yandan sürtünme sesi gelir, jant ısınır. Böyle bir durumda tekerleği zorla döndürmek yerine el frenini indirip aracı vitesteyken birkaç kez ileri geri hareket ettirmek çoğu zaman yapışmayı çözer. Çözmüyorsa kampana sökülüp pabuçlar ve mekanizma temizlenmelidir. Uzun süre park edecek araçlarda, düz zeminde vitese takıp takoz koyarak el frenini indirmek bu sorunu önler.

Balata Paslandığında Ses Yapar mı?

Evet. Sabah ilk frenlerde duyulan kısa süreli sürtünme ya da hışırtı sesi, balatanın diskteki yüzey pasını silmesinden gelir ve birkaç frenden sonra kaybolur. Ses günler boyunca sürüyorsa nedeni genellikle başkadır: Sırt plakası ile kaliper arasındaki pas balatanın serbest hareketini engeller ve balata titreşerek öter. Kaliper pimleri paslandığında ise balata diske sürekli hafifçe sürtünür, tek tekerlek ısınır ve sürekli bir uğultu duyulur. Bu belirtilerde temizlik ve yağlama yapılmadan balata değiştirmek sorunu kısa süre içinde geri getirir.

Disk Ne Zaman Torna Edilir, Ne Zaman Değiştirilir?

Her fren diskinin üzerinde ya da kenarında üreticinin belirlediği en düşük kalınlık değeri yazar. Genellikle "MIN TH" ifadesinin yanında milimetre olarak verilir. Pas temizliğinden sonra karar verirken şu ölçütlere bakılır:

• Disk kalınlığı en düşük değerin üzerindeyse ve yüzeyde yalnızca hafif çizgiler varsa temizlik ve kontrollü alıştırma yeterlidir.
• Yüzeyde derin oyuklar ya da kalın park izi varsa ve torna sonrası kalınlık sınırın üzerinde kalacaksa disk torna edilebilir.
• Torna sonrası kalınlık sınırın altına inecekse, disk çatlak içeriyorsa ya da soğutma kanalları pasla dolmuşsa disk değiştirilir.
• Diskler her zaman aynı akstaki iki tekerlekte birlikte değiştirilir. Disk değişiminde balatalar da yenilenir.

Atölyelerde ve Fren Parçası Üretiminde Pas Kontrolü

Fren pası yalnızca araç sahibinin sorunu değildir. Balata üretiminde sürtünme malzemesinin tutunduğu çelik sırt plakaları preslemeden sonra beklerken paslanırsa yapıştırıcı yüzeye tam bağlanmaz. Bu yüzden üreticiler plakaları yağdan ve pastan arındırıp fosfat kaplama ya da toz boya ile korur. Disk ve kampana stoklayan depolarda ise parçalar koruyucu yağ ya da vaks filmiyle ambalajlanır; bu filmin montaj öncesinde mutlaka temizlenmesi gerekir. Servis atölyeleri için de aynı kural geçerlidir: Kutudan çıkan yeni disk, takılmadan önce balata temizleyici ile silinmelidir.

DNC Endüstriyel Kimya olarak bu süreçlerde kullanılan daldırma tipi pas sökücü, pasivasyon ve yağ alma ürünlerini üretiyoruz. Örneğin organik asit bazlı daldırma pas sökücülerimizde 1/5 oranında seyreltilmiş çözeltide yaklaşık 20 dakikada temizlenen bir parça, 1/15 oranında yaklaşık 2 saatte temizlenir. Hat hızına göre derişimi bu dengeye bakarak seçmenizi öneriyoruz.

Fren Parçalarında Paslanmayı Önlemek İçin

Disk yüzeyinin paslanmasını tamamen önlemek mümkün değildir, çünkü sürtünme yüzeyi çıplak kalmak zorundadır. Ancak pasın kalınlaşmasını ve diğer parçalara yayılmasını engellemek mümkündür:

• Aracı haftada en az bir kez birkaç kilometre kullanın ve hafif frenlerle diskleri silin.
• Yıkamadan sonra kısa bir sürüş yaparak diskleri kurutun; aracı ıslak disklerle uzun süre park etmeyin.
• Kış aylarında tuzlu yollardan sonra jant içlerini ve fren bölgesini tatlı suyla yıkayın.
• Uzun süre park edecekseniz kapalı ve kuru bir alan tercih edin, el freni yerine vites ve takoz kullanın.
• Her balata değişiminde kaliper pimlerini, körükleri ve kızakları kontrol edin, gerekirse yenileyin.
• Jant ve fren bölgesini temizlerken asitli jant temizleyicilerin disk ve kaliper üzerinde uzun süre kalmasına izin vermeyin.

İlgili içerik: Jant Pas Sökücü

Balata Pası Hakkında Sık Sorulan Sorular

Diskteki pas araç kullanıldıkça kendiliğinden geçer mi?

Yağmur ya da yıkama sonrası oluşan ince yüzey pası, ilk birkaç frende balata tarafından silinir. Haftalarca bekleyen araçlarda oluşan kalın park izi ise bazen silinmez ve titreme yaparsa diskin kontrol edilmesi gerekir.

Balata pası fren mesafesini etkiler mi?

İnce yüzey pası ilk frenlerde kısa süreli olarak tutuşu azaltabilir. Kalın pas, oyuklu disk ya da sırt plakasından kabaran balata ise fren mesafesini uzatır ve aracın frende bir tarafa çekmesine neden olabilir.

Fren diskine pas sökücü sıkılır mı?

Yağ içeren pas gevşetici spreyler diske ve balataya kesinlikle sıkılmaz. Sulu asidik pas sökücüler yalnızca sökülmüş, balatadan ayrılmış parçalarda kullanılır ve sonrasında parça bol suyla durulanır. Disk yüzeyinde balata temizleyici kullanılır.

Balata temizleyici yerine tiner ya da benzin kullanılabilir mi?

Önerilmez. Tiner boyalı yüzeylere ve kauçuk körüklere zarar verebilir, benzin ise yağlı kalıntı bırakır ve yüksek yangın riski taşır. Balata temizleyiciler fren parçaları için kalıntı bırakmadan buharlaşacak şekilde formüle edilir.

Balata temizleyici kauçuk parçalara zarar verir mi?

Kısa temasta genellikle sorun çıkarmaz, ancak kaliper körüklerine ve fren hortumlarına uzun süre ve bol miktarda püskürtülmemelidir. Temizlik sonrası kauçuk parçaların üzerindeki fazla solventin buharlaşmasını beklemek yeterlidir.

Paslı diskle yeni balata takılır mı?

Yüzeyi düzgün, kalınlığı sınırın üzerinde ve yalnızca ince pas taşıyan diske yeni balata takılabilir. Oyuklu, basamaklı ya da kalın paslı diske takılan yeni balata diske tam oturmaz, ses yapar ve hızla aşınır.

Balata ne sıklıkla kontrol edilmeli?

Kullanım koşullarına göre değişmekle birlikte her periyodik bakımda ya da yaklaşık 10.000 ile 15.000 kilometrede bir balata kalınlığına, disk yüzeyine ve kaliper pimlerine bakılmalıdır. Şehir içi ve yokuşlu bölgelerde balata daha hızlı aşınır.

Fren tozu sağlığa zararlı mı?

Fren tozu metal parçacıkları ve sürtünme malzemesi kalıntıları içerir, solunmaması gerekir. Eski araçlardaki bazı balatalarda asbest bulunabilir. Bu yüzden toz basınçlı havayla üflenmemeli, ıslatılarak toplanmalı ve çalışırken toz maskesi takılmalıdır.

Fren temizlerken diske dokunmak sorun olur mu?

Çıplak elle diske ve balataya dokunmak yüzeye ten yağı ve kir bırakır. Montaj sırasında temiz eldiven kullanmak, iş bitince diski son bir kez balata temizleyici ile silmek en doğru yöntemdir.