Aseton Nedir, Ne İşe Yarar?

Aseton Nedir?

Aseton, kimyasal adı propanon olan, renksiz, uçucu ve kendine özgü keskin kokusu olan bir solventtir. Formülü CH₃COCH₃ (kapalı formülü C₃H₆O) olup ketonlar adı verilen bileşik ailesinin en basit üyesidir. Hem suyla hem de birçok organik solventle her oranda karışabilmesi, onu laboratuvardan boya sanayine kadar en çok kullanılan çözücülerden biri yapar.

Çoğu kişi asetonu oje çıkarıcı olarak tanır, ama asıl kullanım alanı sanayidir. Dünyada üretilen asetonun büyük kısmı pleksiglas ve polikarbonat gibi plastiklerin hammaddesi olarak kimya sanayinde tüketilir; geri kalanı boya, vernik, yapıştırıcı ve temizlik solventi olarak kullanılır. DNC Endüstriyel Kimya olarak endüstriyel solvent ürünlerimizi geliştirirken asetonun güçlü ve zayıf yanlarını sık sık karşılaştırıyoruz: Çok hızlı çözer ve iz bırakmadan buharlaşır, ama aynı hızla tutuşur ve birçok plastiğe zarar verir.

Aseton doğada da bulunur. İnsan vücudu yağ yakarken az miktarda aseton üretir; bitkilerde, ağaçlarda ve volkanik gazlarda da eser miktarda aseton vardır. Ticari aseton ise tamamen sanayide üretilir.

Piyasada aseton genellikle iki saflıkta bulunur. Teknik aseton yüzey temizliği, boya ve reçine işlerinde kullanılır. Saflığı %99,5 ve üzerinde olan analitik saflıktaki aseton ise laboratuvar analizlerinde, ilaç ve elektronik sanayinde tercih edilir. Temizlik için alınan asetonda saflıktan çok içinde su ve yağ kalıntısı olmamasına bakılır; kirli aseton yüzeyde iz bırakır.

Asetonun Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri

Asetonu güçlü bir solvent yapan şey molekülündeki karbonil grubudur. Bu grup molekülü hem suya hem yağa yakın davranabilen bir yapıya sokar. Temel özellikleri şöyle:

Bu tablodaki iki değere özellikle dikkat edin. Parlama noktasının -20 °C olması, asetonun kış aylarında bile buharının tutuşabileceği anlamına gelir. Buharının havadan ağır olması ise buharın yere çöküp zemin boyunca yayıldığını, uzaktaki bir kıvılcım kaynağına kadar ulaşabildiğini gösterir.

Aseton Nasıl Üretilir?

Bugün asetonun büyük kısmı kümen yöntemiyle üretilir. Bu yöntemde benzen ve propilenden elde edilen kümen havadaki oksijenle yükseltgenir, oluşan ara ürün asitle parçalanır ve sonunda iki ürün ortaya çıkar: fenol ve aseton. Yani aseton, fenol üretiminin ortak ürünüdür; her bir ton fenolle birlikte yaklaşık 0,6 ton aseton elde edilir. Bu yüzden aseton fiyatları çoğu zaman fenol talebine göre dalgalanır.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında aseton, Chaim Weizmann'ın geliştirdiği bakteriyel fermantasyon yöntemiyle nişastadan üretiliyordu. Petrokimya yöntemleri ucuzlayınca bu üretim terk edildi, fakat biyokütleden aseton üretimi bugün yeniden araştırılan konular arasında.

Aseton Ne İşe Yarar?

Asetonun kullanım alanlarını kimya sanayi, boya ve kaplama, temizlik ve laboratuvar olarak dört grupta toplayabiliriz:

• Plastik hammaddesi: Pleksiglas olarak bilinen PMMA'nın hammaddesi metil metakrilat ile polikarbonat ve epoksi reçinelerin hammaddesi bisfenol A, aseton kullanılarak üretilir.
• Boya, vernik ve tiner: Nitroselüloz ve akrilik esaslı boyalarda, verniklerde ve bazı tiner karışımlarında çözücü olarak bulunur. Boyanın kıvamını açar ve hızlı kurumasını sağlar.
• Yapıştırıcılar: Kontak yapıştırıcılarda ve bazı PVC yapıştırıcılarda çözücüdür.
• Metal yüzey hazırlığı: Boya, yapıştırma ve kaynak öncesinde metal yüzeydeki yağ, parmak izi ve ince kirleri alır. Hızla buharlaştığı için yüzeyde iz bırakmaz.
• Reçine ve epoksi temizliği: Henüz kürlenmemiş epoksi, polyester ve poliüretan reçinenin fırça, rulo ve aletlerden temizlenmesinde kullanılır.
• Laboratuvar: Cam malzemelerin son durulamasında ve hızlı kurutulmasında, ekstraksiyon işlemlerinde kullanılır.
• Kozmetik: Oje çıkarıcıların bir bölümü asetonludur. "Asetonsuz" olarak satılan ürünlerde ise çoğunlukla etil asetat bulunur.
• İlaç ve gıda sanayi: Bazı etken maddelerin saflaştırılmasında ve doğal ekstraktların hazırlanmasında çözücü olarak yer alır.

İlgili içerik: Aseton Nerede Satılır?

Aseton Hangi Yüzeylerde Kullanılır, Hangilerine Zarar Verir?

Asetonla ilgili bize gelen şikayetlerin neredeyse tamamı yanlış yüzeyde kullanımdan kaynaklanıyor. Aseton camı, metali ve seramiği rahatça temizler; ama birçok plastiği, sentetik kumaşı ve boyalı yüzeyi çözer. Kullanmadan önce aşağıdaki tabloya bakmanızı öneriyoruz:

Plastik bir parçanın türünü bilmiyorsanız asetonu pamuğa damlatıp parçanın görünmeyen bir köşesine 10 saniye bastırın. Yüzey yapışkanlaşıyor, parlaklığını kaybediyor ya da pamuğa renk geçiyorsa o yüzeyde aseton kullanmayın.

Aseton ile Yağ ve Kir Temizliği Nasıl Yapılır?

Metal parçalarda boya ya da yapıştırma öncesi yüzey temizliği asetonun en çok kullanıldığı işlerden biridir. Doğru uygulama şöyle:

1. Çalışma alanını havalandırın, yakında kıvılcım, alev ve sıcak yüzey olmadığından emin olun.
2. Nitril eldiven ve koruyucu gözlük takın.
3. Tüy bırakmayan temiz bir bezi asetonla nemlendirin. Asetonu doğrudan parçaya dökmeyin; hem gereksiz tüketim olur hem de buhar miktarı artar.
4. Yüzeyi tek yönde silin. Kirli bezle tekrar tekrar silmek yağı yüzeye geri yayar; bez kirlendikçe temiz tarafını kullanın.
5. Aseton birkaç saniye içinde buharlaşır. Yüzey kuruduktan sonra temiz bir beyaz bezle kontrol edin; bezde iz kalmıyorsa yüzey hazırdır.
6. Kullanılmış bezleri kapaklı metal bir kapta toplayın. Solventli bezler açıkta bırakılmamalıdır.

Küçük parçalar ve atölye ölçeğindeki işler için aseton iyi bir çözümdür. Ancak üretim hattında günde yüzlerce parça temizleniyorsa asetonun hızlı buharlaşması hem maliyeti artırır hem de çalışma ortamındaki buhar miktarını yükseltir. Bu durumda parlama noktası daha yüksek, daha yavaş buharlaşan bir yağ temizleyici solvent kullanmak hem güvenli hem ekonomiktir.

Asetonun yetersiz kaldığı durumlar da vardır. Kalın gres, yanmış yağ ve karbon birikintilerinde aseton yüzeyi ıslatır ama kiri sökmeye yetmez, çünkü yüzeyde yeterince uzun kalmadan buharlaşır. Bu kirlerde alkali yağ sökücüler ya da ağır yağ sökücü solventler daha iyi sonuç verir.

Aseton ile Diğer Solventler Arasındaki Farklar

Aseton, izopropil alkol, etil asetat, toluen ve white spirit atölyelerde birbirinin yerine kullanılmaya çalışılan solventlerdir. Aralarındaki fark buharlaşma hızında, tutuşma riskinde ve çözme gücünde ortaya çıkar:

Aseton ile tiner arasındaki fark da sık soruluyor. Aseton tek bir kimyasaldır; tiner ise toluen, ksilen, esterler, alkoller ve ketonlardan oluşan bir karışımdır. Selülozik tinerlerde aseton bulunabilir, ama her tiner aseton içermez. Boya inceltmek için boya üreticisinin önerdiği tineri kullanmanızı öneriyoruz; boyaya saf aseton katmak boyanın kurumasını fazla hızlandırır ve yüzeyde kabarma ya da matlık yapabilir.

Aseton ile Hangi Lekeler Çıkar?

Asetonun en çok işe yaradığı yer, cam ve metal gibi dayanıklı yüzeylerdeki solvent bazlı kirlerdir. Atölyede ve şantiyede sık karşılaştığımız durumlar şunlar:

Kuruyan poliüretan köpükte, fırınlanmış boyada ve sertleşmiş epokside aseton tek başına yetmez. Bu kalıntılar için yüzeyde daha uzun kalan, jel kıvamlı ya da özel formüllü sökücüler gerekir. Aseton bu kirlerin yalnızca dış yüzeyini yumuşatır ve buharlaşıp gider.

Asetonun İnsan Sağlığına Etkileri

Aseton, endüstriyel solventler arasında zehirlilik düzeyi düşük olanlardan biri kabul edilir. Vücut da yağ yakımı sırasında az miktarda aseton üretir ve bunu nefes ve idrar yoluyla atar. Bu, asetonun zararsız olduğu anlamına gelmez:

• Solunum: Yüksek derişimdeki buhar baş ağrısı, baş dönmesi, mide bulantısı ve uyuşukluk yapar. Avrupa Birliği'nde çalışma ortamı için 8 saatlik sınır değer 500 ppm'dir.
• Cilt: Cildin doğal yağ tabakasını çözer. Tekrarlanan temas kuruma, kızarıklık ve çatlamaya yol açar.
• Göz: Sıvısı ve yoğun buharı gözü tahriş eder, yanma ve sulanma yapar.
• Yutma: Ağız ve mide tahrişi, bilinç bulanıklığı görülebilir. Kusturmaya çalışmadan hemen 112 aranmalıdır.

Nefeste aseton kokusu hissedilmesi ise solvent kullanımıyla ilgili değildir; uzun açlık, ketojenik beslenme ya da kontrolsüz şeker hastalığı gibi durumlarda vücudun keton üretimiyle ilgilidir. Böyle bir durumda hekime başvurulmalıdır.

Aseton Kullanırken Alınması Gereken Güvenlik Önlemleri

Aseton güvenlik bilgi formlarında kolay alevlenir sıvı ve göz tahriş edici olarak sınıflandırılır; buharı yüksek derişimde baş dönmesi ve uyuşukluk yapar. Çalışırken şu önlemleri alın:

• Kapalı ve küçük alanlarda aseton kullanmayın. Havalandırma yoksa buhar kısa sürede tutuşabilecek derişime ulaşır.
• Asetonla çalışılan yerde sigara içilmemeli, taşlama ve kaynak yapılmamalıdır. Statik elektrik de kıvılcım kaynağıdır; büyük miktarlarda aktarma yaparken kapları topraklayın.
• Nitril ya da bütil kauçuk eldiven kullanın. Lateks eldiven asetona karşı kısa sürede geçirgen hale gelir.
• Aseton cildin yağını alır, sık temasta kuruma ve çatlak yapar. Temas sonrasında elleri sabunla yıkayıp nemlendirin.
• Göze kaçarsa en az 15 dakika bol suyla yıkayın, tahriş geçmezse hekime başvurun.
• Asetonu orijinal ambalajında, ağzı sıkı kapalı, serin ve güneş almayan bir yerde saklayın. Pet şişe ve gıda ambalajına kesinlikle aktarmayın.

Aseton ile Neler Karıştırılmamalı?

Aseton birçok kimyasalla güvenle karışır, ama bazı karışımlar tehlikelidir:

Temizlik sırasında bir yüzeyde aseton, ardından aynı yüzeyde çamaşır suyu ya da peroksit kullanacaksanız arada yüzeyin tamamen kuruduğundan ve havalandığından emin olun. Atık asetonu lavaboya dökmeyin; solvent atığı olarak ayrı bir kapta toplanıp lisanslı atık firmasına verilmelidir.

Aseton Atığı Nasıl Bertaraf Edilir?

Kullanılmış aseton ve asetonlu bezler tehlikeli atık sınıfındadır. Lavaboya, kanalizasyona ya da toprağa dökülmemelidir; aseton suyla karıştığı için arıtma tesisine kadar taşınır ve buharı kanal içinde tutuşabilecek derişime ulaşabilir.

• Kirli asetonu etiketli, ağzı kapalı metal ya da HDPE bir bidonda toplayın.
• Asetonlu bez, pamuk ve eldivenleri kapaklı metal bir kapta biriktirin; açık çöp kutusuna atmayın.
• Büyük miktarlarda kirli aseton damıtılarak geri kazanılabilir. Tesisinizde düzenli solvent atığı çıkıyorsa geri kazanım yapan lisanslı firmalarla çalışın.
• Atık bidonlarını ısı kaynaklarından ve oksitleyici atıklardan ayrı tutun.

Aseton Hakkında Sık Sorulan Sorular

Aseton ne işe yarar?

Aseton güçlü ve hızlı buharlaşan bir solventtir. Oje çıkarmanın yanı sıra metal yüzeylerde yağ temizliğinde, kürlenmemiş reçine ve boyanın aletlerden temizlenmesinde, boya ve yapıştırıcı üretiminde ve plastik hammaddesi olarak kullanılır.

Aseton boyayı çıkarır mı?

Taze ve nitroselüloz ya da akrilik esaslı boyaları çıkarabilir. Fırında pişmiş toz boya, epoksi ve poliüretan gibi kürlenmiş boyalarda yetersiz kalır; bu boyalar için boya sökücü kullanılması gerekir.

Aseton araba boyasına zarar verir mi?

Verir. Aseton aracın vernik tabakasını yumuşatıp matlaştırabilir. Araç boyasındaki yapışkan ya da zift izleri için boyaya uygun ürünler kullanılmalıdır.

Aseton plastiği eritir mi?

ABS, polistiren, pleksiglas, polikarbonat ve PVC gibi plastikleri yumuşatır ya da eritir. Polipropilen, polietilen ve teflon ise asetona dayanıklıdır.

Aseton yanıcı mıdır?

Evet, kolay alevlenir. Parlama noktası -20 °C'dir; yani soğuk havada bile buharı tutuşabilir. Alev, kıvılcım ve sıcak yüzeylerden uzak tutulmalıdır.

Aseton suda çözünür mü?

Çözünür. Aseton suyla her oranda karışır. Bu özellik, asetonla temizlenen yüzeyin ardından suyla kolayca durulanabilmesini sağlar.

Saf aseton ile oje çıkarıcı aynı şey mi?

Değil. Oje çıkarıcıların bir kısmı aseton içerir ama yanında su, gliserin ve parfüm gibi katkılar da bulunur. Asetonsuz oje çıkarıcılarda ise genellikle etil asetat kullanılır. Saf aseton bu ürünlerden çok daha güçlü bir solventtir.

Aseton ile tiner aynı şey mi?

Değil. Aseton tek bir kimyasaldır, tiner ise birden fazla solventin karışımıdır. Bazı tinerlerde aseton bulunur, ancak boya inceltmek için boyaya uygun tiner kullanılmalıdır.

Aseton kaç derecede kaynar?

Aseton 56 °C sıcaklıkta kaynar. Oda sıcaklığında bile hızla buharlaştığı için ağzı açık bırakılan kaptaki aseton kısa sürede azalır.

Aseton nasıl saklanır?

Orijinal, ağzı sıkı kapalı ambalajında, serin, güneş almayan ve havalandırılan bir yerde saklanır. Isı kaynaklarından, oksitleyicilerden ve çocukların ulaşabileceği yerlerden uzak tutulmalıdır.